Autor: mgr Jolanta Kiercul

Nauczyciel języka polskiego

Publiczne Gimnazjum Nr 20

Białystok

 

ROLA BIBLIOTEKI I CZYTELNI W SAMOKSZTAŁCENIU 

I ROZWOJU ZAINTERESOWAŃ MŁODZIEŻY

Rozpoczynając pracę z pierwszoklasistami w gimnazjum, zauważyłam, że dużo uczniów wykazuje niechęć do pracy, gdy zadawane są ćwiczenia domowe związane z wyszukiwaniem wiadomości innych niż w podręczniku. Obserwując to zjawisko, doszłam do wniosku, że problem leży w braku umiejętności samodzielnego zdobywania wiedzy. W celu dokładniejszego zbadania zjawiska posłużyłam się ankietą.

ANKIETA

Szanowny Uczniu!

Proszę o wypełnienie ankiety, która ma na celu zbadanie, jaką rolę pełni biblioteka i czytelnia w nauce . Ankieta jest anonimowa, nie wpisuj więc swego imienia i nazwiska. Proszę o rzetelne, samodzielne i prawdziwe odpowiedzi. Przeczytaj uważnie pytania i zakreśl jedną odpowiedź.

1. Jak często korzystasz z biblioteki szkolnej?

a)     bardzo często,  b) dość często,  c) rzadko,  d) nigdy

2.  Jak często korzystasz z innych bibliotek publicznych?

a)  bardzo często,   b) dość często,  c) rzadko, d) nigdy

3. Jak często korzystasz z czytelni?

a) bardzo często,    b) dość często,  c) rzadko,  d) nigdy

 

4. Jakiego typu książki wypożyczasz najczęściej?

a) lektury, b) młodzieżowe, przygodowe, c) popularnonaukowe, d) inne

5.      Jak często korzystasz z katalogów?

a)     bardzo często, b) dość często,  c) rzadko,  d) nigdy

 

6.      Jak często musisz korzystać z innych źródeł wiedzy niż podręcznik? Jakich?

a)     bardzo często, b) dość często, c) rzadko, d) nigdy

 

7.      Jak sprawnie radzisz sobie z wyszukiwaniem materiałów w czytelni i bibliotece?

a)     bardzo dobrze, b) dobrze, c) raczej słabo, d) słabo

 

8.      Czy widzisz potrzebę istnienia biblioteki i czytelni szkolnej?

a)  tak, dużą,     b) raczej tak,   c) raczej nie,  d)  nie.

 

Ankieta skierowana była do uczniów kl. I gimnazjum. Posłużyła mi jako metoda badawcza do zbierania danych. Wyniki posłużyły mi do określenia częstotliwości i umiejętności korzystania z biblioteki i czytelni wśród młodzieży. Założyłam, iż jeśli okaże się, że niewiele dzieci korzysta z czytelni i biblioteki i nie widzi potrzeby ich istnienia, to należałoby wzmóc wysiłki i skorygować metody pracy nauczycieli, aby pomogli uczniom zrozumieć potrzebę samokształcenia.       

Ankieta przeprowadzona została w kl. I c w Publicznym Gimnazjum Nr 20 w Białymstoku.  Wzięło w niej udział 28 uczniów. Dzieci zostały poinformowane o jej celu i sposobie zaznaczania odpowiedzi. Poszczególne odpowiedzi zostały pogrupowane według zagadnień, a dane umieściłam w tabelach.

1. Jak często uczniowie korzystają z biblioteki szkolnej?

Odpowiedzi

Ilość odpowiedzi

Procent odpowiedzi

bardzo często

5

18%

dość często

14

50%

rzadko

9

32%

nigdy

0

0%

          

2. Jak często uczniowie korzystają z innych bibliotek publicznych?

Odpowiedzi

Ilość odpowiedzi

Procent odpowiedzi

bardzo często

1

4%

dość często

11

39%

rzadko

14

50%

nigdy

2

7%

          

3. Jak często uczniowie korzystają z czytelni?

Odpowiedzi

Ilość odpowiedzi

Procent odpowiedzi

bardzo często

8

29%

dość często

13

46%

rzadko

6

21%

nigdy

1

4%

          

4. Jakiego typu książki uczniowie wypożyczają najczęściej?

Odpowiedzi

Ilość odpowiedzi

Procent odpowiedzi

lektury

17

61%

młodzieżowe, przygodowe

9

32%

popularnonaukowe

0

0%

inne

2

7%

 

5. Jak często uczniowie korzystają z katalogów?

Odpowiedzi

Ilość odpowiedzi

Procent odpowiedzi

bardzo często

0

0%

dość często

3

11%

rzadko

16

57%

nigdy

9

32%

 

6. Jak często korzystają z innych źródeł wiedzy niż podręcznik?

Odpowiedzi

Ilość odpowiedzi

Procent odpowiedzi

bardzo często

9

32%

dość często

11

39%

rzadko

8

29%

nigdy

0

0%

 

7. Jak sprawnie radzą sobie z wyszukiwaniem materiałów w czytelni?

Odpowiedzi

Ilość odpowiedzi

Procent odpowiedzi

bardzo dobrze

3

11%

dobrze

11

39%

raczej słabo

7

25%

słabo

7

25%

 

8. Czy uczniowie widzą potrzebę biblioteki i czytelni szkolnej?

Odpowiedzi

Ilość odpowiedzi

Procent odpowiedzi

tak, dużą

21

75%

raczej tak

7

25%

raczej nie

0

0%

nie

0

0%

 

Analiza wyników zawartych w tabelach:

Dzieci dość często korzystają z biblioteki szkolnej (50 i 18%), a rzadko z innych bibliotek publicznych (50 i 7%). Czytają najczęściej lektury szkolne (61%).Dość często korzystają z czytelni (46 i 29%), ale bardzo rzadko korzystają z katalogów (57 i 32%). Często korzystają z innych źródeł wiedzy niż podręcznik (39 i 32%), najczęściej są to opracowania, filmy, Internet. Zaledwie połowa deklaruje, że dobrze i bardzo dobrze radzi sobie z wyszukiwaniem materiałów. Wszyscy uczniowie widzą potrzebę istnienia biblioteki.

Wnioski końcowe, jakie wysunęłam, to:

1.      Stwierdzam, że uczniowie mają ogólną orientację dotyczącą korzystania z czytelni i biblioteki.

2.      Ograniczają się najczęściej tylko do biblioteki szkolnej i czytania lektur.

3.      Korzystają z innych źródeł wiedzy niż podręcznik, ale są to najczęściej środki dostępne w domu i przy pomocy rodziców.

4.      Problemem jest umiejętność wyszukiwania materiałów i korzystania z katalogów.

5.      Sądzę, że uczniowie wiedzą, że biblioteka jest potrzebna, ale nie mają wystarczających nawyków korzystania z niej. Łatwiej jest poprosić o pomoc dorosłych, niż próbować radzić sobie samemu.

Powyższe wnioski skłaniają do przemyśleń na temat wyposażenia uczniów w umiejętności związane z ich samokształceniem. Reforma edukacji nakłada na szkołę nowe zadania. Jednym z nich jest wyrobienie w młodzieży umiejętności korzystania z różnych źródeł informacyjnych. Ważną rolę w tym zadaniu może spełniać książka, prasa, biblioteka, czytelnia i internet. Chodzi mi przede wszystkim o budzenie zainteresowań uczniów i o kształcenie predyspozycji potrzebnych im do samodzielnej pracy, do dalszego samokształcenia. Nauczyciel powinien w pracy z uczniami kształtować ich umiejętności i nawyki, dlatego praca ta musi być systematyczna, zaplanowana i ciągła. Wdrożenie uczniów do samokształcenia, przyzwyczajenie ich do nawykowego korzystania z biblioteki, czytelni, internetu oraz z różnych wydawnictw encyklopedycznych wymaga od nauczyciela przeprowadzania przemyślanych ćwiczeń, które będą wymagały od ucznia pełnego zaangażowania. Nauczyciel powinien wyrabiać w młodzieży przekonanie o konieczności poszukiwania materiałów do poszerzania swoich wiadomości. Pomocne w tym będą ćwiczenia w posługiwaniu się encyklopedią (także multimedialną) i słownikami, w korzystaniu z informacji w internecie, w wyszukiwaniu książek na dany temat w katalogach biblioteki szkolnej. Można na przykład zadawać uczniom ćwiczenia wymagające samodzielnego poszukiwania dodatkowych materiałów, korzystania z książek popularnonaukowych, internetu lub prasy. Możemy w ramach pracy domowej zadawać uczniom sporządzanie bibliografii na dany temat, wyszukiwanie w katalogach potrzebnych książek, a także ćwiczenia z użyciem encyklopedii, słowników i książek popularnonaukowych. W miarę uzyskiwania samodzielności i umiejętności w tym zakresie uczniowie coraz chętniej i z większym zaangażowaniem powinni wykonywać taką pracę, gdyż będzie im ona dawała wiele satysfakcji.

Istotną rolę dydaktyczną i wychowawczą może spełniać biblioteka szkolna. To tam uczeń przede wszystkim powinien poznawać podstawowe zasady samodzielnej pracy umysłowej oraz może wytworzyć nawyk sięgania po książkę przy rozwiązywaniu problemów intelektualnych. Nauczyciele powinni rozumieć rolę biblioteki szkolnej oraz starać się stworzyć uczniom powody do korzystania z jej zasobów. Lekcje biblioteczne, prowadzone przez wykwalifikowanych nauczycieli bibliotekarzy, pomogą młodzieży nauczyć się korzystania z biblioteki i czytelni oraz wyrobią pewność, że książki, internet i prasa pomogą w nauce. Powinno nam zależeć, aby uczeń zrozumiał, iż biblioteka może być warsztatem jego samodzielnej pracy. 

Nauczyciel powinien dbać, aby na lekcjach były nie tylko wykorzystywane podręczniki, ale i inne materiały, które wymagałyby dodatkowej aktywności od młodzieży. Na lekcjach można wykorzystywać różne pisma, słowniki, encyklopedie i albumy. Doceńmy  również znaczenie prasy w nauczaniu języka polskiego i innych przedmiotów i postarajmy się wykorzystać ją jak najlepiej. Czasopisma mogą dostarczyć przede wszystkim materiałów dotyczących współczesności. Znajdziemy w nich najbardziej aktualne sprawy, których omawianie powinno zainteresować uczniów, zaangażować uczuciowo, stworzyć okazję do działania i przemyśleń. Mając do wyboru  tekst z podręcznika dotyczący współczesnego życia i informację podaną w gazecie, wybierzmy tę drugą. Na pewno bardziej zainteresuje uczniów. W prasie znajdziemy różnorodny, ciekawy i aktualny materiał nie tylko pod względem treści , ale także i formy – reportaże, felietony, artykuły popularnonaukowe, krótkie notatki informacyjne, fotografie, reprodukcje dzieł sztuki. To wszystko powinno lepiej pomóc uczniom w zrozumieniu omawianego problemu, a także  może stać się dodatkowym materiałem do ćwiczeń.

Poza tym lekcje, na których wykorzystuje się materiały prasowe, bardzo aktywizują uczniów przede wszystkim dlatego, że zawartość czasopism ciągle się zmienia, wciąż mogą znaleźć w nich coś nowego, innego. Takie zajęcia są  bardziej swobodne i dlatego interesujące i oczekiwane przez młodzież. Ważną cechą takich lekcji jest również to, że czasopismami można posługiwać się bardziej swobodnie niż z podręcznikiem. Dozwolone, a nawet wskazane jest w nich na przykład podkreślanie, notowanie, wycinanie wybranych tekstów czy ilustracji i wykorzystywanie w gazetce czy albumie. Taki sposób pracy z pismem zwiększa atrakcyjność i urozmaica lekcje, sprzyja wytworzeniu atmosfery zainteresowania.

Wykorzystując czasopisma i gazety w czasie lekcji spróbujmy stosować różnorodne formy i metody pracy. Można nie tylko omawiać wydarzenia, ale również komentować, oceniać, segregować pod względem ważności itd. Kolejną formą jest gazetka ścienna, którą będziemy uaktualniać np. raz w tygodniu. Można ją redagować pod kątem przydatności  zarówno z języka polskiego, jak i geografii, biologii, języków obcych czy innych przedmiotów. Bardzo popularną kiedyś formą, sądzę, że jedną z ciekawszych, było przygotowanie materiałów i wykonywanie albumów. Uważam, iż warto ją nadal stosować, gdyż przyzwyczajanie uczniów do zbierania materiałów na określone tematy przynosi wiele korzyści. Przede wszystkim uczy systematyczności i analitycznego czytania prasy, pod warunkiem jednak, że uczeń jest świadomy celu swojego działania. Śledząc wydarzenia  w prasie, uczniowie mogą również uczyć się obserwować krytycznie różne przejawy życia społecznego. Następnie to, co wydaje im się szkodliwe czy sprzeczne z interesem społecznym  mogą opisywać, wykorzystując szkolne formy wypowiedzi: sprawozdanie, reportaż, artykuł, rozprawkę czy nawet opowiadanie.

Dzisiaj, gdy młodzież najchętniej spędza czas, oglądając telewizję i grając w gry komputerowe, a sieć internetowa służy jej przede wszystkim do rozmów „na czacie”, bardzo ważnym zadaniem szkoły jest kierowanie rozwojem zainteresowań tak, by spowodować możliwie wszechstronny rozwój młodego pokolenia. „We współczesnych społeczeństwach istnieje konieczność gospodarki zainteresowaniami młodzieży w związku z wyborem zawodu, który musi być potrzebny społecznie, jeśli ma po wyuczeniu dać jednostce zgodne z nim zatrudnienie. Istnieje potrzeba rozwoju zainteresowań zapewniających możność udziału w rozwijającej się technice i kulturze.”1 Dlatego tak ważnym zadaniem szkoły jest wyposażenie ucznia w umiejętność samokształcenia, poszukiwania informacji i właściwego ich zużytkowania, a co za tym idzie umiejętność korzystania z zasobów bibliotek, czytelni i internetu.

Jolanta Kiercul

 

 

 

1 A.Gurycka: Rozwój i kształtowanie zainteresowań. „Biblioteka psychologiczna”.Pod.red.M.Przetacznikowej.T.9. Warszawa1978,WsiP, s.180 – 181.